سائيده به آب كاسنى به وزن يك مثقال قرص سازند و به سكنجبين و گلاب بخورند . و اگر با حرارت كبد سرفه باشد بايد كه در اين قرص قدرى از صمغ عربى و كتيرا و نشاسته هر واحد يك درم رب السوس دو درم زياده كنند و به جلاب يا شربت نيلوفر يا شربت بنفشه بخورند و غذا اگر تپ و سرفه نباشد زيرباج بچهء مرغ يا تيهو يا به آب حصرم يا به آب ترنج كه در آن دارچينى و گشنيز و اندكى سنبل و نعناع انداخته باشند بدهند و سكباج ماهيها را غذا سازند و از اطعمه كه در آن توابل حاره باشد مثل سير و پياز و فلفل و كرويا و خولنجان داخل باشد و جميع اشياى حاره و حريفه اجتناب نمايند . و اگر تب باشد و غذا مزورات با زيت مغسول و روغن بادام شيرين و ماء الشعير بدهند . و اگر در اينجا سعال باشد مزوره معمول به ماش و كدو يا اسفاناخ يا قطف يا خبازى و مانند آن سازند . و اگر طبيعت نرم باشد بايد كه قرص طباشير قابض به بعض اشربهء قابضه مثل شربت به يا شربت ريباس يا شربت آس بدهند و تضميد شكم به اضمدهء مبردهء مسكنه مثل اين ضماد كنند گل سرخ صندلين فوفل گلنار گل ارمنى رامك زريره طلع مساوى باريك سائيده به آب بارتنگ و آب عصى الراعى و آب لف انگور و مانند آن سرشته به كار برند و به اغذيهء قابضه مثل مزورهء معموله به خرفه و حماض و سماق و عصارهء زرشك و مانند آن غذا سازند . [ مسيحى ] مسيحى گويد كه هرگاه جگر را سوء مزاج حار عارض شود ماء الشعير و آب بقول بارد مثل آب عنب الثعلب و كاسنى و خرفه و سكنجبين بدهند و تضميد كبد به صندلين و گل سرخ و كافور و گلاب و آب آس در خرقهء كتان آغشته بر موضع كنند . و هرگاه نيم گرم شود تبديل نمايند و آب انار و ربوب بارد مثل رب غوره و رب ريباس و رب ترنج بنوشانند و اين قرص زرشك بدهند عصارهء زرشك ده درم تخم كاسنى مغز تخم خيار تخم خرفه هر واحد سه درم گل سرخ دو درم ريوند يك درم سنبل نيم درم اقراص سازند هر قرص يك مثقال و يكى از آن به سكنجبين شكرى و آب انار بدهند . و اگر حاجت تليين طبيعت افتد به طبيخ آلو و تمر هندى يا ترنجبين و خيارشنبر كنند و شيرينىها و شراب و اغذيهء حاره و اطعمهء قويه و هر چه در آن مرارت و حرافت باشد ترك نمايند و آب كشك و كشك بنفشه و بقول بارده مسلوق به سركه مثل كاهو و بقله يمانى و قطف و اسفاناخ غذا سازند و اقوى از اين بيضهء مسلوق به سركه و مطيب به گشنيز تر و خشك و روغن بادام است و قوىتر از اين گوشت دراج و ماكيان و ماهى رضراضى است و از فواكه كه انار و سيب و به و امرود و انگور سفيد رقيق است و از خارج به شكوفهء انگور و گل سرخ و آس تر ضماد نمايند و اندكى روغن سفرجل و ساذج و مصطكى و سنبل الطيب در ضماد آميزند . [ سعيد ] سعيد گويد كه علاج سوء مزاج كبد حار به شرب ماء الشعير و استعمال سكنجبين رمانى به آب سرد و نوشيدن شيرهء تخم خرفه و آب انار به سكنجبين و خوردن آب تمر هندى و آلو بخارا به جلاب كنند . و اگر حرارت ساكن نشود قرص طباشير به آب كاسنى و قرص كافور به ماء القرع دهند و تبريد كبد به ضماد صندل و گلاب و آب حى العالم نمايند غذا سرد مثل كاهو و خرفه و كاسنى و مزورهء غوره دهند . و اگر قوت ضعيف گردد به چوزهء مرغ به آب انار يا آب حصرم غذا سازند . و اگر تابع سوء مزاج سعال باشد ماء الشعير به روغن بادام بياشامند و لعاب بهدانه به شربت خشخاش بنوشند و غذا مزورهء ماش دهند . و اگر تابع سوء مزاج تب باشد باسليق از دست راست گشايند و اخراج خون حسب مساعدت قوت و سن و زمان نمايند و تبريد مزاج كنند . [ سيد و ايلاقى ] سيد و ايلاقى مىنويسند كه اگر سوء مزاج حار بىماده باشد تدبير مزاج بايد كرد به اشربهء بارده مثل ماء الشعير و ماء القرع و سكنجبين ساده و آب گشنيز و آب عنب الثعلب و شربت غوره و شربت ترنج و اسپغول و شكر در آب انار ترش و دوغ ترش صاف كرده و كشكاب به آب انار ترش آميخته كسى را كه حرارت سخت غالب بود سود دارد و ماء الشعير سرطانى و طباشير در آب سرد و آب خرفه با سكنجبين و شربت ريباس و مانند آن موافق بود و اين قرص زرشك بارد جگر گرم را سود دارد . و نسخه او همان است كه در قول مسيحى گذشت مگر مغز تخم كدو سه درم طباشير پنج درم عوض ريوند و سنبل است و وزن گل سرخ پنج درم مرقوم شربتى دو مثقال به سكنجبين يا به آب كاسنى و آب عنب الثعلب و شكر . و اگر با سوء مزاج سده باشد يك درم باديان در اين قرص زياده كنند و اين قرص كافور با دوغ بدهند گل سرخ طباشير صندل سفيد هر يك سه درم تخم كاسنى تخم خرفه مغز تخم كدو تخم كاهو هر يك دو درم كتيرا يك درم كافور دو دانگ تا نيم مثقال قرص سازند هر يك سه درم . و اگر طبع نرم باشد اين قرص طباشير قابض يا رب به يا آب كشكاب كه از پست جو پخته باشند بدهند تخم حماض گل سرخ طباشير زرشك منقى هر يك پنج درم لك مغسول ريوند چينى هر يك يك درم زعفران نيم درم . و اگر مريض را سرفه باشد در اين قرص صمغ كتيرا نشاسته هر واحد يك درم رب السوس دو درم زياده كنند و با شربت بنفشه بدهند و قرص ديگر در قول بوعلى سينا گذشت . و ضمادات از صندل و آب برگ خرفه و آب كاهو